Kąpiele leśne, lasoterapia, terapia lasem, czy może terapia leśna? czyli o leśnych definicjach
Dla pełnego zrozumienia tematu kąpieli leśnych i lasoterapii konieczne jest uściślenie terminologii. Ponieważ wspomniane praktyki są stosunkowo nowymi w Polsce, w stosowanym nazewnictwie panuje pewnego rodzaju zamieszanie. Dla rozwiania wątpliwości, która praktyka jest omawiana używać będę pojęć kąpiele leśne oraz lasoterapia. W literaturze można się jednak spotkać również z określeniami takimi jak: terapia lasem, czy medycyna leśna. Początkowo określenia kąpiele leśne, lasoterapia, terapia leśna oraz terapia leśna uznawane były za synonimy. Obecnie, dzięki prężnemu rozwojowi tej dziedziny w Polsce definicje są aktualizowane i różnicowane.
Zanurkujmy zatem w gąszcz terminologii.
Kąpiele leśne
Określenie kąpiel leśna jest bezpośrednim tłumaczeniem sformułowania shinrin-yoku
(森林浴) pochodzącego z języka japońskiego, używanego na określenie aktywności
w lesie od 1982 roku, gdzie shinrin oznacza las, a yoku – kąpiel, stąd po polsku stosowane jest określenie kąpiel leśna. Należy nadmienić, że jest to w języku polskim określenie, pod pewnymi względami, niefortunne, wprowadzające potencjalnego odbiorcę w konfuzję, gdyż sugeruję dosłowne doświadczanie kąpieli w wodzie, np. w zbiorniku wodnym znajdującym się w otoczeniu lasu. Jednocześnie jest to określenie, które zwyczajowo już stosowane jest w Polsce dla określenia tej aktywności.
W literaturze przedmiotu pojawia się kilka definicji pojęcia „kąpiel leśna”. Qing Li – pionier metody i autor sztandarowej publikacji dotyczącej tego temat „Shinrin-yoku. Sztuka i teoria kąpieli leśnych” proponuje ujmująco prosta definicję:
„Sztuka kąpieli leśnych to wchodzenie w kontakt z przyrodą poprzez nasze zmysły.”[1]
Z kolei Polskie Towarzystwo Kąpieli Leśnych i Terapii Leśnej (PTKLiTL) proponuje następującą, nieco bardziej złożoną definicję kąpieli leśnej:
” Kąpiel leśna (ang. forest bathing) oznacza praktykę zanurzenia się w atmosferze lasu przy pomocy wszystkich zmysłów wyprowadzoną z intuicyjnego poczucia,
że przebywanie w lesie i chłonięcie jego atmosfery bogatej w fitoncydy oraz zmysłowy kontakt z lasem wspierają zdrowie. Może praktykować ją każdy, nie musi (choć może) mieć ustalonej odgórnie struktury ani przewodników. Sugeruje bardziej swobodne przebywanie wśród drzew, pozbawione konkretnych oczekiwań i nastawione na czystą przyjemność i proces zanurzenia w lesie.”[2]
Dr Katarzyna Simonienko, jedna z prekursorek metody w Polsce i autorka kluczowych polskich publikacji dotyczących kąpieli leśnych, proponuje następującą definicję:
„Kąpiel leśna to po japońsku shinrin-yoku. Oznacza dosłownie zanurzenie się
w atmosferze lasu za pomocą wszystkich zmysłów. W praktyce to powolny, uważny spacer, podczas którego koncentrujemy się na tu i teraz, starając się chłonąć las wszystkimi zmysłami i być z nim w kontakcie.”[3]
W kolejnej publikacji tej samej autorki możemy przeczytać:
„Shinrin-yoku – z japońskiego kąpiel leśna (ang. forest bathing, kor. sanlimyok, chin. senlin yu) jest tłumaczona jako czerpanie z leśnej atmosfery lub zanurzanie się w lesie przy użyciu wszystkich zmysłów. (…) Polega ona na niespiesznym spacerze lub przebywaniu w środowisku leśnym i koncentracji na doznawaniu tu i teraz.”[4]
Ulli Felber w swojej publikacji „Leśne kąpiele. Mały poradnik z leśnymi ćwiczeniami” definiuje kąpiel leśną jako „(…) świadome przebywanie w lesie – w celu odzyskania
i wzmocnienia własnego zdrowia.”[5]
Z kolei prekursor tzw. zachodniego nurtu kąpieli leśnych, Amos Clifford w swojej sztandarowej publikacji „Kąpiele leśne. Jak czerpać zdrowie z natury” definiuje kąpiele leśne jako:
„Zażywanie kąpieli leśnych polega na zanurzaniu zmysłów w substancji
o szczególnych właściwościach – oceanicznej atmosferze obszarów leśnych. Poruszając się w powolnym tempie, możesz całkowicie skupić się na odbieraniu niezliczonych bodźców zmysłowych z otoczenia.”[6]
W przytoczonych definicjach przewija się kilka kluczowych aspektów kąpieli leśnych: spacer w lesie, użycie zmysłów, kontakt z przyrodą, uważność, bycie tu i teraz, zdrowie, przyjemność. Podsumowując zatem, kąpiele leśne można określić jako uważny, świadomy i powolny spacer w lesie lub innej przestrzeni naturalnej, podczas którego wykorzystujemy wszystkie (dostępne) zmysły dla pogłębienia kontaktu z przyrodą oraz pozytywnego oddziaływania na nasze zdrowie.
Co istotne i podkreślane w nomenklaturze proponowanej przez PTKLiTL, kąpiel leśną jako taką praktykować może każdy bez specjalnego przeszkolenia. Jest to narzędzie intuicyjne i dostępne dla każdego. Nie jest konieczne praktykowanie kąpieli leśnych z przewodnikiem, choć jego obecność może być pomocna. Kąpiel leśna nastawiona jest na odczuwanie przyjemności, a nie na konkretny cel terapeutyczny.
W języku polskim określenie lasoterapia wprowadziła wspominana już dr Katarzyna Simonienko w 2021 roku w swojej publikacji „Lasoterapia”. Początkowo oba określenia kąpiele leśne i lasoterapia, używane były wymiennie, np. przez Amosa Clifforda, co sugerowało podobne znaczenie, jednak jak definiuje dr Simonienko, terapia lasem (potem zaktualizowana do terapii leśnej, również w nazwie instytucji prowadzonej przez
dr Simonienko) to:
„Terapia lasem łączy spacer shinrin-yoku ze zdobyczami współczesnych technik psychoterapeutycznych i metod relaksacyjnych. To interwencja terapeutyczna dla osób borykających się z problemami natury fizycznej bądź psychicznej.”[7]
Szerszą definicję terminu terapia leśna proponuje wspomniane wcześniej Polskie Towarzystwo Kąpieli Leśnych i Terapii Leśnej:
„Terapia leśna (lasoterapia, ang. forest therapy) oznacza metodę umocowaną
w licznych badaniach naukowych, opierającą się na tym, że wielopłaszczyznowy kontakt człowieka ze środowiskiem leśnym działa jako udowodniona naukowo profilaktyka medyczna, wspomaganie leczenia oraz rehabilitacja. Może składać się z różnych praktyk i aktywności podejmowanych w środowisku leśnym, budując całe programy terapeutyczne. Najczęstsze składowe to uważny spacer
z zanurzeniem wszystkich zmysłów, aromaterapia, praktyki oddechowe, mindfulness, praca z wyobraźnią, czy arteterapia. Prowadzona jest przez wykwalifikowanych przewodników (praktyków) terapii leśnej
o zweryfikowanych kompetencjach. Nastawiona na poprawę zdrowia
i/lub profilaktykę zdrowotną.”[8]
W publikacjach zagranicznych, termin forest therapy definiowany jest jako medycznie udowodnione działanie wynikające z ekspozycji na środowisko leśne[9]. Pojawia się również definicja Koreańskiej Służby Leśnej określająca terapię leśna jako, wzmacnianie odporności organizmu i promowanie zdrowia poprzez wykorzystanie elementów natury[10]. W ujęciu ogólnym pojawia się definicja zakładająca, że terapia leśna to wizyty w lasach lub prowadzenie działań terapeutycznych w oparciu o środowisko leśne w celu poprawy zdrowia[11].
Podsumowując terapia leśna to opierająca się na badaniach naukowych praktyka wykorzystująca środowisko leśne do leczenia, wspomagania leczenia i profilaktyki zdrowia fizycznego i psychicznego, prowadzona przez wykfalifikowanego przewodnika z użyciem zróżnicowanych technik, tj. angażowanie zmysłów, elementy medytacji, mindfulness, treningi oddechowe i in.
Natomiast terminy terapia leśna i lasoterapia można uznać za równoznaczne i stosowane wymiennie.
Kluczowymi aspektami, na podstawie których możemy odróżnić kąpiele leśne od lasoterapii są:
- konieczność obecności wykfalifikowanego przewodnika (lasoterapia) lub możliwość samodzielnego praktykowania (kąpiele leśne);
- działania terapeutyczne, skierowane na poprawę zdrowia (lasoterapia) lub działania mające na celu osiągnięcie przyjemności z obcowania ze środowiskiem leśnym (kąpiele leśne).
Jak wspomniano powyżej przez pewien czas terminy terapia leśna i terapia lasem stosowane były wymienne. Angielski termin forest therapy można przetłumaczyć na język polski na oba sposoby. Jeszcze w 2021 roku stosowano termin terapia lasem,
np. w tytule książki dr Simonienko „Terapia lasem w badaniach i praktyce”[12], jednak już
w 2023 roku zaczęto od tego określenia odchodzić, uznając, że termin terapia lasem sugerować może przedmiotowe traktowanie lasu.
Jednocześnie termin terapia lasem nadal jest stosowany, np. przez międzynarodową organizacje szkolącą przewodników i przewodniczki Forest Therapy Hub, która używa określenia praktyk terapii lasem[14].
Warto również zwrócić uwagę, że kierunek studiów podyplomowych w Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie nazwany jest „Terapia Lasem”, a opisie kierunku możemy przeczytać, co następuję:
„Studia podyplomowe z zakresu terapii leśnej są zaawansowanym kursem szkoleniowym dotyczącym podstaw wykorzystania czynników naturalnych w promocji zdrowia. Są one przeznaczone dla leśników, psychologów, psychoterapeutów, lekarzy i pielęgniarek oraz wszystkich osób, które na kanwie zdobytej wiedzy chcą rozwijać lub poszerzać działalność gospodarczą w sektorze turystki, w szczególności turystyki uzdrowiskowej, ekoturystyki oraz agroturystyki, a także dla osób, które hobbistycznie zainteresowane są rozwojem swojej wiedzy, kompetencji i umiejętności w zakresie walorów zdrowotnych lasu.”[15]
Mimo użycia w opisie kierunku również sformułowania terapia leśna ujęcie tematu wskazuje na dużo szersze rozumienie tego terminu, jako uwzględniającego wykorzystanie wszystkich czynników naturalnych w promocji zdrowia. Stąd mój wniosek, że można uznać, że terapia lasem nie jest tożsama z terapią leśną, a uznana jest za dużo szerszą dziedzinę. Przychylam się zatem do rozróżnienia tych dwóch terminów, gdzie terapia leśna, to opierająca się na badaniach naukowych praktyka wykorzystująca środowisko leśne do leczenia, wspomagania leczenia i profilaktyki zdrowia fizycznego i psychicznego, prowadzona przez wykfalifikowanego przewodnika z użyciem zróżnicowanych technik, tj. angażowanie zmysłów, elementy medytacji, mindfulness, treningi oddechowe i in. Z kolei terapia lasem to dziedzina zajmująca się szeroko rozumianym wykorzystaniem czynników naturalnych w profilaktyce zdrowia. W tym ujęciu terapia lasem obejmowałaby swoim polem zainteresowań zarówno kąpiele leśne, jak i terapię leśną.
W literaturze i praktyce możemy się spotkać również z określeniami takimi jak medycyna leśna (ang. forest medicine), rozumiana jest jako „specjalność medyczna badająca wpływ lasu na zdrowie ludzi, odnosi się do środowiska lekarskiego.”[16]
Pojawiają się również praktyki określane jako silvoterapia (lub sylwoterapia), drzewolecznictwo lub dendroterapia rozumiane jako praktyki mające korzystny wpływ drzew na organizm ludzki poprzez pobudzenie procesów samoleczenia poprzez kontakt z drzewami. Konkretnym gatunkom drzew przypisuje się właściwości i wskazania. Podstawami dla tej praktyki są zarówno praktyki wywodzące się z medycyny ludowej, praktyki tradycyjne, badania naukowe, ziołolecznictwo, ale również praktyki ezoteryczne. Nie jest to praktyka tożsama z kąpielami leśnymi, terapią leśną, czy terapią lasem.[17]
Terapeuta, praktyk, czy przewodnik?
Kolejną kwestią wymagającą doprecyzowania dla pełnego zrozumienia tematu kąpieli leśnych i lasoterapii jest nazewnictwo osoby prowadzącej, czy moderującej działania
w przestrzeni leśnej. W literaturze i potocznym zastosowaniu pojawiają się różna terminologia. Spotykamy się z określeniami takimi jak: przewodnik kąpieli leśnych, lasoterapeuta, terapeuta leśny, terapeuta lasem, praktyk terapii leśnej, praktyk terapii lasem, przewodnik terapii lasem, przewodnik terapii leśnej. Wszystkie wymienione terminy funkcjonują w języku polskim również w formach żeńskich. Różnica pomiędzy terapią lasem a terapia leśną została już wyjaśniona w częściach 1.1.2 oraz 1.1.3, podobnie różnica pomiędzy kąpielami leśnymi a terapią lasem i terapią leśną. Zwyczajowo przyjęte jest, że osoba facylitacja kąpiel leśną nazywana jest przewodnikiem/przewodniczką kąpieli leśnych (ang. forest bathing guide), stąd analiza dotyczy jedynie różnic pomiędzy terminami terapeuta (leśny), praktyk i przewodnik.
Wszystkie trzy wskazane powyżej terminy pojawiają się również w literaturze anglojęzycznej, gdzie terapeuta leśny tłumaczony jest jako forest therapist, praktyk terapii leśnej jako forest therapy practitioner, a przewodnik terapii leśnej zaś jako forest therapy giude. Również w literaturze i praktyce japońskiej oraz koreańskiej spotykamy się ze zróżnicowaną terminologią, jednak występują tam także wspomniane powyżej terminy.
Kluczowym w dyskusji na temat terminologii i prawa do posługiwania się danym określeniem może okazać się stanowisko, wspominanego już kilkukrotnie, Polskiego Towarzystwa Kąpieli Leśnych i Terapii Leśnej:
„Jednocześnie, rozeznając kontrowersje wokół słowa terapeuta obecne zarówno
w środowisku polskim, jak i międzynarodowym, w przypadku prowadzenia lasoterapii/ terapii leśnej zalecamy stosowanie terminologii przewodnik/przewodniczka terapii leśnej lub praktyk/praktyczka terapii leśnej (jeśli ktoś ma tak na certyfikacie) lub przewodnik/przewodniczka lasoterapii. Temat niewątpliwie wymaga dalszej dyskusji, z uwagi jednak, że słowo terapeuta (psychoterapeuta, kynoterapeuta, fizjoterapeuta, itd.) wymaga ściśle określonych warunków definiujących proces kształcenia i osadzenia w środowisku medycznym, rekomendujemy nieużywanie słowa lasoterapeuta – na chwilę obecną, w realiach, jakie dopiero budujemy. Termin lasoterapeuta wiąże się dodatkowo z ujęciem przesuniętym w kierunku antropocentrycznym, ukazującym człowieka, jako terapeutę używającego lasu w metodzie terapeutycznej. Zgodnie z wyznawanymi przez nas wartościami ujęcie ekocentryczne pokazuje, że człowiek jest partnerem Przyrody w procesie wspierania zdrowia, zatem termin przewodnik/ przewodniczka nadaje naszym zawodom bardziej wspierający niż autorytarny charakter. Uprzejmie prosimy o wzięcie powyższego pod uwagę przy wszelkich afiliacjach, publikacjach oraz proponowanych działaniach.”[18]
Ja jestem zwolenniczką użycia terminów: przewodnik/przewodniczka kąpieli leśnych, przewodnik/przewodniczka terapii leśnej lub przewodnik/przewodniczka kąpieli leśnych i terapii leśnej.
[1] Qing Li, „Shinrin-yoku. Sztuka i teoria kąpieli leśnych”, przeł. Olga Siara, Insignis, Kraków, 2018
[2] https://kapielelesne.pl/definicje/ (dostęp: 05.05.2025, 15:45)
[3] Simonienko Katarzyna, „Nerwy w Las”, Sensus, Gliwice, 2021
[4] Simonienko Katarzyna, „Lasoterapia”, Dragon, Bielsko-Biała, 2021
[5] Felber Ulli, „Leśne Kąpiele. Mały poradnik z leśnymi ćwiczeniami”, KOS, Katowice, 2018
[6] Clifford M. Amos, „Kąpiele Leśne. Jak czerpać zdrowie z natury”, Wydawnictwo Kobiecie, Białystok, 2018 (wydanie elektroniczne)
[7] Simonienko Katarzyna, „Lasoterapia”, Dragon, Bielsko-Biała, 202
[8] https://kapielelesne.pl/definicje/ (dostęp: 05.05.2025, 16:44)
[9] Jin-Gun Kim, Won-Sop Shin, „Forest Therapy Alone or with a Guide: Is There a Difference between Self-Guided Forest Therapy and Guided Forest Therapy Programs?”, International Journal of Environmental Research and Public Health, 29.06.202, 18(13):6957 (dostęp: 05.05.2025, 17:09)
[10] ibidem
[11] Yunjeong Yi, Eunju Seo, Jiyeon An, Does Forest Therapy Have Physio-Psychological Benefits? A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials, International Journal of Environmental Research and Public Health, 24.087.2022, 19(17):10512 (dostęp 05.05.2025, 17:19)
[12] Simonienko Katarzyna, „Terapia lasem w badaniach i praktyce”, Silva Revum, Poznań, 2021
[13] https://www.facebook.com/share/p/16PsE3HJyC/, post na portalu Facebook, na profilu Centrum Terapii Leśnej – dr Katarzyna Simonienko, data publikacji: 21.03.2023 (dostęp: 05.05.2025, 17:48)
[14] https://foresttherapyhub.com/pl/fthub-certyfikowany-praktyk-terapii-lasem/ (dostęp 05.05.2025, 17:57)
[15] https://wl.sggw.edu.pl/terapia-lasem/opis_tl/#:~:text=CELE%20KSZTA%C5%81CENIA%2C%20OPIS%20GRUPY%20ODBIORC%C3%93W (dostęp: 05.05.2025, 18:01)
[16] https://kapielelesne.pl/definicje/ (dostęp 05.05.2025, 18:15)
[17] Simonienko Katarzyna, „Lasoterapia”, Dragon, Bielsko-Biała, 2021
[18] https://kapielelesne.pl/definicje/ (dostęp: 09.05.2025, 16:39)