Czym są kąpiele leśne?
Koncepcja kąpieli leśnych pochodzi z Japonii i ma swoje początki w 1982 roku. Sam termin shinrin-yoku został po raz pierwszy użyty przez Tomohide Akiyama, dyrektora Japońskiej Agencji Leśnej (Forestry Agency). Kąpiele leśne stanowiły część narodowego programu zdrowia publicznego mającego na celu przeciwdziałanie stresowi związanemu z urbanizacją i rozwojem technologicznym oraz promowanie zdrowia obywateli poprzez kontakt z naturą[1],[2]. Pierwotnie kąpiel leśna była po prostu powolnym uważnym spacerem, praktyką, którą można wykonywać samodzielnie w czasie wolnym, rekomendowaną szeroko w ramach państwowego systemu opieki zdrowotnej w Japonii. Z czasem w Japonii i następnie w innych krajach azjatyckich, np. Korei zaczęły powstawać certyfikowane przez rządy ośrodki terapii leśnej. Zaczęto również certyfikować konkretne obszary leśne pod kątem ich użyteczności jako miejsca kąpieli leśnych.
Pionierem badań nad korzystnym wpływem kąpieli leśnych na zdrowie człowieka jest profesor Qing Li, immunolog z Nippon Medical School w Tokio. Jego prace dostarczyły pierwszych naukowych dowodów na fizjologiczne korzyści płynące z kąpieli leśnych, takie jak obniżenie poziomu kortyzolu (hormonu stresu), spadek ciśnienia krwi i tętna, wzmocnienie układu odpornościowego poprzez zwiększenie aktywności komórek NK (natural killer cells) oraz poprawa nastroju i koncentracji[3],[4]. Wspominana i cytowana już kilkukrotnie książka „Shinrin-yoku. Sztuka i teoria kąpieli leśnych” jego autorstwa jest kluczowym źródłem wiedzy na ten temat. Publikacja dostępna jest w tłumaczeniu na język polski[5].
Z czasem koncepcja shinrin-yoku zyskała popularność także poza Japonią, rozprzestrzeniając się do innych krajów Azji, Europy i Ameryki Północnej. W krajach zachodnich termin shinrin-yoku jest często tłumaczony jako forest bathing.
Za ojca zachodniego nurtu kąpieli leśnych uważa się Amosa Clifforda, założyciela Association of Nature and Forest Therapy Guides and Programs (ANFT)[6] – jednej
z wiodących organizacji szkolących przewodników kąpieli leśnych w ponad 60 krajach[7]. W Europie jedną z pierwszych organizacji szkolących przewodników kąpieli leśnych jest Forest Therapy Hub (wcześniej Forest Therapy Institute)[8].
W ujęciu zachodnim kąpiel leśna zyskała nieco bardziej usystematyzowaną strukturę, zakładającą konkretne sekwencje działań podczas kąpieli. Zaczęto stosować
tzw. zaproszenia, nazywane również aktywnościami, zwrócono szczególną uwagę na dobrowolność wykonywania ćwiczeń i opracowano założenia teoretyczne dla tej techniki (np. podstawy filozoficzne, czy pięć dróg kontaktu z przyrodą)[9]. Rola przewodnika, czy przewodniczki została konkretnie określona. Równolegle do rozwoju technik prowadzenia kąpieli leśnych rozwijały się narzędzia do samodzielnej praktyki, takie jak np. karty do kąpieli leśnych. Pierwszą taka publikacją w Polsce i jedna z pierwszych
w Europie były karty „Leśne Medytacje” autorstwa duetu przewodników Moc Lasu, czyli Joanny i Przemysława Węgłowskich. Zestaw zawiera komplet kart z numeracją
i ilustracjami oraz broszurę z opisem kąpieli leśnej i zaproszeniami (proponowanymi aktywnościami do wykonania w lesie) dla każdej karty[10]. Obecnie karty dostępne są w trzech wersjach językowych: polskiej, angielskiej i niemieckiej. W związku z bardzo intensywnym rozwojem dziedziny, jaką są kąpiele leśne, oprócz coraz liczniejszych szkoleń pojawia się coraz więcej narzędzi do samodzielnej lub grupowej praktyki.
W Polsce szkoleniem przewodników i przewodniczek, obok wspomnianych powyżej instytucji międzynarodowych, zajmuje się kilka polskich organizacji, w tym Instytut Ekoterapii Relacyjnej prowadzony przez dr Katarzynę Simonienko[11], czy Nature Coaching Institute założony przez Paulinę Patro[12]. W 2024 roku w Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie na Wydziale Leśnym uruchomiono pierwsze
w Polsce studia podyplomowe z zakresu terapii lasem[13].
Ogromny wkład w rozwój koncepcji kąpieli leśnych i terapii leśnej w Polsce ma Polskie Towarzystwo Kąpieli Leśnych i Terapii Leśnej (dawniej Polskie Towarzystwo Kąpieli Leśnych), zrzeszające obecnie około 80 przewodników i przewodniczek (stan na maj 2025 roku) kąpieli leśnych i terapii leśnej. Organizacja została założona w 2022 roku
i obecnie jest jedyną organizacją w Polsce zrzeszającą tak dużą grupę osób wokół tematu kąpieli leśnych i terapii leśnej, co pozwala na kształtowanie dyskursu dotyczącego tego obszaru w Polsce. Organizacja ma również ogromny wpływ na kształtowanie standardów i etyki pracy przewodników i przewodniczek[14]. Obie przewodniczki prowadzące kąpiele dla osób z dysfunkcjami narządów wzroku i słuchu w ramach projektu „Niewidzialna Puszcza” są członkiniami PTKLiTL.
Obecnie w Europie najczęściej praktykowany jest zachodni model kąpieli leśnej. Taki model był również zastosowany w przypadku kąpieli leśnych prowadzonych w ramach projektu „Niewidzialna Puszcza”. Na kąpiel leśną składają się cztery główne etapy:
- Wyłączenie, czyli pozostawienie codziennych spraw, poprzez techniki relaksacyjne i oddechowe.
- Pogłębienie kontaktu z naturą, poprzez szereg zaproszeń (proponowanych aktywności) opierających się na zmysłowym doświadczaniu przestrzeni leśnej. W najprostszej wersji w schemacie: jedna aktywność dla każdego zmysłu.
W wersji rozbudowanej włączane są zaproszenia związane z pracą wyobrażeniową, metaforą, relaksacjami, czy ćwiczeniami oddechowymi. - Integracja doświadczeń w formie wymiany wrażeń miedzy wszystkimi uczestnikami kąpieli.
- Zamknięcie, czyli wyraźne zakończenie procesu.
Kąpiel leśna może trwać od 40 minut nawet do kilku godzin. Odbywa się w formie krótkiego spaceru lub stacjonarnie w przestrzeni naturalnej (dystans i formę dostosowuje się do możliwości grupy). Podczas kąpieli uczestnicy proszeni są o zachowanie ciszy
i wypowiadanie się jedynie w czasie jasno wyznaczonego czasu na dzielenie się doświadczeniami. Podczas wydarzenia nie używa się urządzeń elektronicznych, nie robi się zdjęć. Przewodnik lub przewodniczka stara się eliminować wszelkie czynniki niesprzyjające skupieniu i relaksowi.
Rozwinięciem idei kąpieli leśnych jest lasoterapia zwana również terapią leśną. Jest to bardziej ustrukturyzowana i rozbudowana forma kontaktu z lasem, która włącza różnorodne techniki terapeutyczne, takie jak psychoterapia, techniki relaksacyjne, oddechowe, medytacyjne, mindfulness, arteterapia i.in. W lasoterapii, co odróżnia ją od kąpieli leśnych, konieczna jest obecność przewodnika lub przewodniczki, który posiada specjalistyczne przeszkolenie i kompetencje. Terapia leśna kierowana jest do konkretnej grupy (w przypadku omawianego projektu – osób z niepełnosprawnością sensoryczną)
i nakierowana jest na pracę z określonym obszarem lub trudnością, np. wsparciem zdrowia psychicznego i fizycznego. Badania naukowe dowodzą skuteczności terapii leśnej w redukcji objawów stresu, lęku, depresji i poprawie ogólnego samopoczucia[15].
Przebieg sesji terapii leśnej nie jest tak ściśle określony, jak kąpieli leśnej w ujęciu zachodnim i w dużej mierze zależy od potrzeb grupy i koncepcji terapeutycznej przegotowanej przez przewodnika lub przewodniczkę.
Należy podkreślić, że praca przewodnika/przewodniczki terapii leśnej wiąże się z dużo większą odpowiedzialnością niż w przypadku prowadzenia kąpieli leśnej. Każdorazowo należy krytycznie przeanalizować, czy osoba prowadząca lasoterapię ma ku temu kompetencje i nie wybiega poza obszar swojej specjalizacji. W wielu przypadkach przewodnik lub przewodniczka terapii leśnej pracuje w konsultacji i współpracy
z personelem medycznym, aby uzyskać optymalne korzyści dla uczestników. Każdy
z przewodników powinien przejść przeszkolenie z pierwszej pomocy przedmedycznej oraz pierwszej pomocy psychologicznej oraz praktykować terapie leśną w sposób odpowiedzialny i etyczny.
[1] Qing Li, „Shinrin-yoku. Sztuka i teoria kąpieli leśnych”, przeł. Olga Siara, Insignis, Kraków, 2018
[2] Park, B. J., Tsunetsugu, Y., Kasetani, T., Kagawa, T., & Miyazaki, Y. (2010). The physiological effects of Shinrin-yoku (taking in the forest atmosphere or forest bathing): evidence from field experiments in 24 forests across Japan. Environmental Health and Preventive Medicine, 15(1), 18–26.
[3] Qing Li, „Shinrin-yoku. Sztuka i teoria kąpieli leśnych”, przeł. Olga Siara, Insignis, Kraków, 2018
[4] Li, Q., Morimoto, K., Kobayashi, M., Inagaki, H., Katsumata, M., Hirata, Y., … & Miyazaki, Y. (2008). Visiting forests or city parks improves autonomic nerve activity in middle-aged hypertensive men. Environmental Health and Preventive Medicine, 13(1), 27–32.
[5] Qing Li, „Shinrin-yoku. Sztuka i teoria kąpieli leśnych”, przeł. Olga Siara, Insignis, Kraków, 2018.
[6] https://anft.earth/ (dostęp: 09.05.2025, 17:16)
[7] https://anft.earth/team/amos-clifford-trainer/ (dostęp: 09.05.2025, 17:12)
[8] https://foresttherapyhub.com/pl/home/ (dostęp 09.05.2025, 17:15)
[9] Materiały szkoleniowe dla przewodników kąpieli leśnych szkolonych przez Forest Therapy Hub – materiały z ograniczeniem publikowania
[10] https://moclasu.com/kartymocylasu/ (dostęp: 09.05.2025, 19:30)
[11] https://www.ecotherapyinstitute.eu/index.php/pl/home/ (dostęp: 09.05.2025, 17:19)
[12] https://naturecoachinginstitute.eu/ (dostęp: 09.05.2025, 17:21)
[13] https://wl.sggw.edu.pl/terapia-lasem/ (dostęp: 13.05.2025, 10:31)
[14] https://kapielelesne.pl/polskie-towarzystwo-kapieli-lesnych/ (dostęp: 09.05.2025, 17:33)
[15] Poung-Sik Yeon, Jin-Young Jeon, Myeong-Seo Jung, Gyeong-Min Min, Ga-Yeon Kim, Kyung-Mi Han, Min-Ja Shin , Seong-Hee Jo, Jin-Gun Kim, Won-Sop Shin, Effect of Forest Therapy on Depression and Anxiety: A Systematic Review and Meta-Analysis, International Journal of Enviormental Research and Publioc Health, 01.12.2021, 18(23):12685